Epidemia Koronawirusa: siła wyższa i możliwy wpływ na międzynarodowe umowy handlowe

Epidemia Koronawirusa: siła wyższa i możliwy wpływ na międzynarodowe umowy handlowe

Po pierwszym doniesieniu w chińskim Wuhan w grudniu 2019, Covid-19 – zwany potocznie – koronawirusem, rozprzestrzenił się na całym świecie, powodując w kilku krajach wprowadzenie zakazów podróżowania, kwarantanny i izolację zakażonych w celu powstrzymania rozprzestrzeniania się wirusa.

Są to środki nadzwyczajne, które mają znaczący wpływ na realizację umów, w szczególności umów sprzedaży i kupna towarów i usług, a także umów dotyczących międzynarodowej wysyłki i złożonych łańcuchów dostaw.

Warto zwrócić uwagę na znaczenie pojęcia „siły wyższej” w kontekście międzynarodowych umowach handlowych. W związku z daleko idącymi środkami, mającymi wpływ na logistykę oraz pracowników, wielu dostawców nie jest w stanie wywiązać się ze swoich umów w przewidzianych ramach czasowych lub w ogóle. Powoływanie się na siłę wyższą może jednak być również w interesie nabywców, którzy starają się unikać przyjmowania dostaw towarów lub usług w czasie osłabionego popytu na rynkach niższego szczebla, które dostarczają.

Czym jest siła wyższa?

Pojęcie siły wyższej jest konstrukcją prawa rzymskiego – francuskim określeniem prawa rzymskiego „vis cui resisti non potest” lub „irresistable force” w języku angielskim. Zostało ono przeniesione do kilku innych jurysdykcji prawa cywilnego, gdzie siła wyższa jest rozważana w takiej czy innej formie przez ustawę, zazwyczaj lokalny kodeks cywilny.

Siła wyższa jest również szeroko stosowana w jurysdykcjach prawa common law (na przykład Wielka Brytania, Stany Zjednoczone i inne kraje anglojęzyczne), których prawo nie przewiduje środków zaradczych w sytuacjach, gdy umowa staje się niemożliwa do wykonania z powodu zdarzeń pozostających poza kontrolą zainteresowanych stron. Na przykład, jedynym środkiem zaradczym zapewnianym przez prawo angielskie – które kreuje większość systemów prawa common law – jest doktryna frustracji (frustration), która usprawiedliwia niewykonanie umowy jedynie w sytuacji, gdy jej wykonanie staje się niemożliwe w okolicznościach całkowicie niezależnych od stron. Dlatego też siła wyższa musi być i często jest, wyraźnie wbudowana w umowy, które podlegają prawu angielskiemu lub prawom jemu pochodnym.

Niezależnie od tego, czy źródłem praw siły wyższej jest ustawodawstwo, czy też warunki umowy, skutkiem force majeure jest usprawiedliwienie niewykonania przez stronę jej zobowiązań umownych, jeżeli niewykonanie jest spowodowane określonym zdarzeniem siły wyższej.

Ustalenie czy zdarzenie jest zdarzeniem siły wyższej wymaga zazwyczaj zastosowania obiektywnego testu stwierdzonego w odpowiednich przepisach prawa lub zapisanego w umowie.

Ustawowe i umowne systemy siły wyższej często różnią się w praktyce. W umowach może to mieć szerszy lub węższy zakres i środki ochrony prawnej niż bardziej nieelastyczne systemy prawa cywilnego. Siła wyższa w umowach jest zazwyczaj bardziej formułą, ponieważ przywiązuje się do niej wagę do wymienienia zdarzeń, które stanowią siłę wyższą. Natomiast jeżeli jakieś zdarzenie lub kategoria zdarzeń nie są wyraźnie wymienione, wówczas nie jest ono uważane za siłą wyższą. Natomiast w systemach prawa cywilnego częściej przeprowadza się bardziej merytoryczny test, w ramach którego bada się, czy można było uniknąć danego zdarzenia lub zaradzić mu – lub nie.

W rzeczywistości, w przypadku umów handlowych, system siły wyższej jest często połączeniem testu formuły i testu merytorycznego, przy czym przewidywalność zdarzenia i złagodzenie skutków zdarzenia jest często bardziej kontrowersyjnym elementem roszczeń.

Jeżeli umowa lub prawo przewiduje, że zdarzenie siły wyższej uniemożliwia wykonanie świadczenia, strona, której to dotyczy, musi zasadniczo wykazać, że jego wykonanie stało się prawnie lub fizycznie niemożliwe, a nie tylko trudniejsze lub droższe. Jeżeli natomiast postanowienie to odnosi się do zdarzenia, które jedynie utrudnia lub opóźnia wykonanie świadczenia, wówczas próg ten będzie generalnie niższy, a siła wyższa może być zaspokojona, jeżeli wykonanie świadczenia pozostaje możliwe, ale jednak stało się znacznie bardziej uciążliwe.

Jeszcze do niedawna sądy angielskie stosowały test nieprzewidywalności w odniesieniu do zdarzeń siły wyższej i chociaż istnieje władza, że tak już nie jest, inne sądy powszechne mogą nadal nakładać taki wymóg. Sądy angielskie uznały, że strona poszkodowana musi być również zasadniczo ‘gotowa, chętna i zdolna’ (‘ready, willing and able’) do wykonania umowy, ale zdarzyło się wydarzenie siły wyższej. Sądy angielskie skłaniały się również do kwestionowania roszczeń, które miały na celu interpretowanie okoliczności ekonomicznych lub rynkowych wpływających na rentowność umowy jako wydarzenia siły wyższej.

Inne względy prawne

Przepisy dotyczące siły wyższej zazwyczaj zawierają wymóg zgłoszenia, który zazwyczaj funkcjonuje jako ‘warunek zawieszający’, wykluczający możliwość zwolnienia, jeżeli odpowiednie zgłoszenie nie zostanie dokonane w niezbędnym terminie. Przepisy dotyczące siły wyższej zazwyczaj wymagają również od strony występującej z roszczeniem wykazania, że podjęła wszelkie uzasadnione kroki w celu uniknięcia lub złagodzenia zdarzenia i jego skutków.

Zalecane działania

Jeśli jako kupujący lub dostawca towarów lub usług jesteś stroną umowy, która została lub może zostać dotknięta epidemią wirusową, zalecamy następujące działania:

– Dokładnie przejrzeć każdą umowę, ze szczególnym uwzględnieniem obowiązującego prawa i przepisów dotyczących siły wyższej, w tym wszelkich przedziałów czasowych i innych wymogów proceduralnych

– Stworzyć wstępną opinię na temat tego, czy epidemia i/lub wynikające z niej rządowe środki kryzysowe są objęte lub czy są wykluczone

– Jeśli nie możesz pozytywnie stwierdzić, że zdarzeniem, które ciebie dotyczy jest przypadkiem siły wyższej, rozważ wszelkie potencjalne konsekwencje powołania się na sile wyższej, na przykład uznanie, że stanowi ona naruszenie umowy 

– Jeśli kontynuujesz i powołujesz się na siłę wyższą, rozważ swój obowiązek złagodzenia skutków niewykonania umowy i jakie kroki możesz podjąć

– Jeśli po otrzymaniu roszczenia z powodu siły wyższej uważasz, że są one nieważne, pojawia się kwestia wykonania umowy, w szczególności, jeśli nie przewiduje ona międzynarodowego arbitrażu

– Rozważ wpływ roszczeń z powodu siły wyższej (zgłoszonego lub otrzymanego) na Twoje umowy ubezpieczeniowe.

Autor: Michał Pochodyła, Stolarek & Wspólnicy